SPOMENICI JAŠI TOMIĆU I NIKOLI TESLI

Mesta simboličkog (istorijskog) pamćenja ili (poželjnog) kulturnog zaborava...

Pitanje spomeničkih skulptura u javnom prostoru (u daljem tekstu: spomenika) poslednjih godina reaktuelizovano je nizom afera koje, još jednom, dokazuju da društvo bez izgrađenog kulturnog obrasca, strategije, identiteta – jeste društvo osuđeno da tumara, čineći uvek iste greške u kojima kultura (spomenici posebno) postaje sredstvo manipulacije, ili pak polje iskazivanja političke bahatosti i ničim ograničene moći. Podizani po principu: političar na vlasti, mimo svih procedura ili pak uz provizorijum istih, po vlastitom nahođenju izabere/pronađe umetnika, po pravilu "našeg čoveka koji to zna da uradi", zatim iz gradske / pokrajinske / republičke kase (koja je već pri ruci) prebaci novce tamo di treba i stvar je rešena! Na ovaj način – umesto simboličkih mesta koja odražavaju one (stožerne) vrednosti koje u jednom društvu jesu uzorne, samim tim i nesporne ─ spomenici postaju poprišta stalnih sukoba, podela i najprizemnijih političarenja koja, neretko, prete da eskaliraju i u nešto opasnije.

Tako je, recimo, tokom prošle godine slučaj spomenika Jaši Tomiću u Novom Sadu bio političko pitanje par excellence. Podsetimo: Prethodna gradska vlast Srpske radikalne stranke (Maje Gojković i Igora Mirovića) spomenik Jaši Tomiću postavila je 2006.godine, bez konkursa, uprkos brojnim protivljenjima struke (počev od Gradskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, preko urbanista, istoričara umetnosti, arhitekata), medija kao i opozicionih stranaka. Istorijski kontroverzna ličnost kojoj je spomenik postavljen tom prilikom, prigodničarski je proglašena osnivačem Srpske radikalne stranke. Na ovaj način ličnost kojoj se spomenik podiže bačena je u drugi plan, tačnije instrumentalizovana je u dnevno-političke svrhe a spomenik njemu, zapravo, postao je spomenik radikalskoj vladavini Novim Sadom.

Čitav problem oko Jaše Tomića reaktuelizovan je 2008.godine kada je, nakon što je saznao da mu je dodeljena titula počasnog građanina Novog Sada, gospodin Efraim Zurof izjavio da ima problem sa tim da ovu počast primi od strane grada u čijem širem centru stoji spomenik ličnosti koja je, između ostalog, poznata i po svom antisemitskom spisu Jevrejsko pitanje, objavljenom davne 1844.godine. Nakon ovoga, Tomić je ponovo iskorišćen u dnevnopolitičke svrhe, postajući "mesto dijaloga" u kojem su se potezali argumenti koji su na momente pretili da dovedu čak i do fizičkih sukoba onih koji spomenik brane sa jedne – i onih koji traže da se isti sruši ili izmesti sa druge strane. Ličnost vajara Aleksandra Zarina (1923─1998), autora spomenika, kao i s umetničkog aspekta krajnje problematično, statično i u osnovi konzervativno i prevaziđeno rešenje istog, u ovim raspravama gotovo da nije spominjano. Od trenutka postavljanja spomenik je, dakle, tretiran isključivo kao političko pitanje ─ i on to i danas jeste.

Unekoliko sličan ovom je i slučaj kontroverznog spomenika Nikoli Tesli na beogradskom aerodromu, autora Drinke Radovanović, postavljen takođe 2006.godine. Iako ovaj put ličnost kojoj se spomenik podiže nije bila sporna, problem nastaje u činjenici da i ovaj spomenik jeste proizvod političke odluke tj. da je podignut bez sprovedenog javnog konkursa za njegovo idejno rešenje. Ovaj put iza odluke stala je republička Vlada, a samu Odluku o podizanju spomenika ─ kao predsednik odbora za proslavu ljubileja 150 godina Teslinog rođenja ─ potpisao je tadašnji premijer Vojislav Koštunica. Stručna javnost, Likovna komisija grada kao i Komisija za imenovanje ulica i trgova grada Beograda tom prilikom iznela je čitav niz argumenata protiv spomenika ─ ipak, odluku premijera podržala je odbornička većina u Skupštini grada Beograda u kojoj su većinu tada činili odbornici Demokratske stranke. Postavljen na identičan način kao i novosadski Jaša Tomić, spomenik Nikoli Tesli takođe je postao predmet reakcija i jednodušnih osuda stručne javnosti. Ovom prilikom izdvajam zahtev grupe uglednih istoričara umetnosti, članova Međunarodnog udruženja likovnih kritičara AICA koji su, konstatujući kako je umesto dostojnog obeležja u čast našeg najvećeg naučnika "na postolje istaknuta monumentalizacija nepismenosti, neukosti i primitivizma jedne sredine koja nije u stanju da prepozna umetničko od neumetničkog", zatražili hitno uklanjanje ovog spomenika. Upitana za mišljenje povodom ovog slučaja, naša najpoznatija živa vajarka, Olga Jevrić tada je kratko konstatovala kako je "to odraz stanja u našem društvu", zapitavši se "kako je moguće da neko Teslu zamisli kao lutka?".

Dodatnu buru, izazvala je i sama autorka koja je, braneći se od napada, reakcije stručne javnosti prokomentarisala kao "deo svetske zavere". Takođe, na ovom mestu valja podsetiti i na to da kontinuitet pogubnog delovanja Drinke Radovanović ─ odnosno njenih političkih mentora ─ na srpsku kulturu i njeno spomeničko nasleđe kontinuirano traje još od 1988.godine. Iako je u životu održala samo četiri samostalne izložbe, bez ikakvih značajnijih stručnih referenci ─ ova autorka je tada povodom 70 godine proboja Solunskog fronta realizovala spomenik Vojvodi Živojinu Mišiću ispred Beogradskog sajma. Zatim su ─ uvek povodom nekih ljubileja ─ sve do danas sledile i narudžbe odnosno spomenici: vojvodama Stepi Stepanoviću, Petru Bojviću, Radomiru Putniku, kralju Petru I Karađorđeviću, Nikolaju Velimiroviću...

Konačan ishod u navedenim, kao i nizu slučajeva o kojima će biti reči u narednim brojevima, jeste isti: oba spomenika i danas se nalaze na svojim mestima ─ kao primeri nakaradno shvaćenog istorijskog pamćenja, odnosno kao legalizacija političke bahatosti od koje, izgleda, podjednako pate svi akteri na ovdašnjoj političkoj sceni. Suština priče, naravno, u tome je da postavljanjem spomenika jedno društvo, istovremeno, govori i o sebi. Kao što govore o našoj prošlosti, spomeničke skulpture kao oblici javnog sećanja podjednako svedoče i o nama danas – ali i o tome kakvu poruku njihovim podizanjem želimo da projektujemo u budućnost. Pored toga što se njima ulepšava ili trajno unakažava jedan javni prostor, njima se šalje i poruka o ambicijama, vrednostima i civilizacijskim kriterijumima do kojih jedno društvo (grad, pokrajina, republika) i njegova kultura drže, i po kojima žele da ih prepoznaju drugi. Upravo kroz njih termini kao što su: kultura, memorija, identitet ili istorijsko pamćenje dobijaju (ili ne dobijaju) vlastito opravdanje i artikulaciju. Ukoliko ta artikulacija, kao što u navedenim slučajima bez sumnje jeste slučaj, i u budućnosti umesto jasno utvrđenih procedura bude bila proizvod bilo čijeg političkog bahaćenja ─ tada i poruka koja se njima odašilje u svom krajnjem ishodu ne može biti drugačija do da se radi o nezrelom i neodgovornom društvu. Društvu koje je u svim svojim aspektima ─ pa tako i u spomeničko skulpturi ─ trajno osuđeno na to da svoju lošu prošlost uvek proživljava iznova. Spomenici Jaši Tomiću u Novom Sadu i Nikoli Tesli na beogradskom aerodromu simboli su i simptomi upravo te i takve istorijske, kulturne i umetničke nezrelosti i zapuštenosti srpskog društva danas.

 

Tekst objavljen u najnovijem, sedmom broju KVARTA

- magazina za arhitekturu_dizajn_umetnost & lifestyle